cze 16, 2014

POSTĘPOWANIE Z MAŁYM DZIECKIEM I JEGO RODZINĄ W PRZYPADKU PODEJRZENIA PRZEMOCY DOMOWEJ - ZADANIA PRACOWNIKÓW PRZEDSZKOLA - RENATA KAŁUCKA

fot. www.freeimages.comKażde krzywdzenie i zaniedbywanie dziecka wpływa negatywnie na jego rozwój. Pracownicy przedszkola są w gronie osób, które powinny chronić dzieci przed złym traktowaniem.

Sytuacja psychologiczna małego dziecka doznającego przemocy w rodzinie
Żadne dziecko nie jest przygotowane na to, że może stać się ofiarą przemocy domowej. Krzywda, która staje się jego udziałem, powoduje ogromną trudność w poradzeniu sobie z nią. Tym, co szczególnie obciąża dziecko, jest fakt, że osobą krzywdzącą jest rodzic – osoba z definicji najważniejsza dla każdego dziecka, a zwłaszcza małego. Sytuację psychologiczną dziecka w wieku przedszkolnym, które doznaje przemocy – zarówno psychicznej, jak i fizycznej, także seksualnej – oraz zaniedbywania ze strony najbliższych, można przedstawić w kilku aspektach.

Zależność
Małe dziecko jest w wysokim stopniu zależne od obydwojga rodziców ze względu na swój wiek. Mam tu na myśli zależność zarówno materialną, fizyczną, jak i emocjonalną. Dziecko potrzebuje zaspokojenia potrzeb nie tylko bytowych, ale także, a może przede wszystkim, związanych z bezpieczeństwem fizycznym i psychicznym. Jednym z głównych zadań rodziców małego dziecka jest stymulacja do prawidłowego, harmonijnego rozwoju. Każde dziecko tego potrzebuje, w sposób naturalny oczekuje i spodziewa się ze strony swoich najbliższych. Jeśli rodzic jest sprawcą przemocy lub zaniedbywania, dziecko, zwłaszcza małe, nie potrafi zrozumieć jego zachowania, nie potrafi nadać znaczenia swoim doświadczeniom. Jest z definicji pozbawione szans na samodzielne wyjście z tej sytuacji. Jest więc zdane na pomoc innych osób – drugiego rodzica, pracowników instytucji.

Izolacja
Sytuacja przemocy izoluje dziecko od rodzica w chwili jej trwania. Doświadcza ono odrzucenia lub pozostawienia samemu sobie, jednocześnie bardzo potrzebując bezpośredniego kontaktu. Żadne dziecko nie chce pozostawać w izolacji od najbliższych, dlatego mimo doznawania krzywdy może poszukiwać, domagać się bliskości rodzica. Taka sytuacja może wywoływać w nim konflikt wewnętrzny. Z jednej strony jest on związany z ogromną potrzebą bycia w bezpośrednim kontakcie z rodzicem, z drugiej zaś z doświadczeniem różnych nieprzyjemnych, trudnych uczuć, takich jak np. przeżywanie strachu, przerażenia podczas zachowań przemocowych rodzica. W dłuższej perspektywie czasowej sytuacja taka może stać się bardzo dolegliwa dla dziecka, wystawiając na próbę jego możliwości adaptacyjne.
Sposób postrzegania przemocy

Dziecko w wieku przedszkolnym przechodzi kolejne fazy rozwoju myślenia i w związku z tym pojmowania świata. Według Marii Przetacznikowej, między 2. a 4. rokiem życia przechodzi ono etap myślenia symbolicznego. Posługuje się symbolami opartymi na wyobrażeniach oraz symbolami słownymi, które stanowią podstawy potocznych pojęć. W wieku między 4 a 5,5 roku dziecko przechodzi przez fazę myślenia konkretno-wyobrażeniowego, które podobnie jak w poprzedniej fazie, pozostaje w ścisłym związku z działaniem. Dziecko w wieku przedszkolnym postrzega więc doświadczenie przemocy w sposób symboliczny lub konkretno-wyobrażeniowy, pozbawiony zależności przyczynowo-skutkowych oraz rozumienia pojęć abstrakcyjnych. Charakterystyka ta pokazuje specyfikę postrzegania przemocy przez małe dzieci polegającą m.in. na trudności w komunikowaniu się w tej sprawie z osobami dorosłymi.

Brak oceny moralnej
Dziecko w wieku przedszkolnym może nie odnosić się jeszcze do wielu swoich przeżyć w kategorii dobra i zła. Jeżeli rodzic stosuje przemoc, to jednocześnie daje mu sygnał, że dane zachowanie jest dozwolone, czyli w pojęciu dziecka nie musi oznaczać, że jest zachowaniem ocenianym jako złe. Powoduje to dodatkowe trudności dziecka związane ze zrozumieniem przemocy, której doświadcza.

Adaptacja do sytuacji przemocy
Ze względu na wrodzoną odporność psychiczną każde dziecko, które zaczyna doznawać krzywdzenia, potrafi przez jakiś czas dostosować się do tej sytuacji. Może to skutkować tym, że nie od razu widoczne są objawy charakterystyczne dla dzieci krzywdzonych. Dziecko nie ma symptomów tego, że jest ofiarą przemocy. Jeśli ona trwa, to w jakimś momencie może nastąpić przekroczenie możliwości adaptacyjnych dziecka. Powoduje to wystąpienie objawów krzywdzenia. Powinny one wzbudzić czujność osób dorosłych i wzmożoną obserwację dziecka w placówce.

Po czym można rozpoznać symptomy krzywdzenia u małych dzieci?
Objawy wskazujące na to, że dziecko doznaje przemocy w rodzinie, mogą dotyczyć każdego obszaru rozwojowego, tj. sfery poznawczej, emocjonalności, sfery funkcjonowania społecznego oraz rozwoju psychoseksualnego dziecka. Zaburzenia w tym ostatnim obszarze występują najczęściej wtedy, kiedy dziecko doznaje przemocy seksualnej. Zwykle nie obserwuje się pojedynczego objawu, lecz zespół objawów. Występuje on jednocześnie w kilku obszarach rozwojowych, np. kłopoty emocjonalne współwystępują z problemami w sferze rozwoju społecznego dziecka. Do najczęstszych objawów wskazujących na to, że dziecko może być ofiarą przemocy, należą:
− rozwój poznawczy: opóźnienie rozwoju poznawczego, trudności w koncentracji uwagi, zniekształcenia myślowe, czyli przekonania dziecka o swojej winie, odpowiedzialności za to, co się stało, zaburzenia rozwoju mowy,
− rozwój emocjonalny: wysoki poziom lęku, wzmożony niepokój, poczucie winy, nerwowość, płacz bez konkretnego powodu, obniżony nastrój, głęboki smutek, brak spontaniczności,
− rozwój społeczny: wycofywanie się z kontaktów z rówieśnikami, izolowanie się od grupy rówieśniczej, wyraźnie nieposłuszne zachowanie, stosowanie przemocy wobec innych dzieci,
− rozwój psychoseksualny: wiedza o seksualności nieadekwatna do wieku dziecka, nadmierne zainteresowanie seksualnością, inicjowanie zabaw o charakterze seksualnym wykraczające poza normę rozwojową, zachowania masturbacyjne wykraczające poza normę rozwojową – ten objaw może występować jako konsekwencja każdego rodzaju przemocy, nie tylko jakoskutek wykorzystywania seksualnego.
Wszystkie wymienione symptomy nie wskazują wprost na występowanie przemocy. Wymagają one dokonania diagnozy różnicowej z innymi zjawiskami problemowymi, takimi jak np. choroba dziecka, niewydolność wychowawcza rodziców, problemy socjalne w rodzinie itp.

Małe dzieci nie mówią o przemocy
Według Kevina Browne'a małe dzieci są szczególnie narażone na doświadczanie przemocy. Pracownicy przedszkoli nie zawsze identyfikują problem przemocy wśród swoich podopiecznych. Zapytani o to, czy zetknęli się z dzieckiem krzywdzonym w pracy, często odpowiadają, że nie. Być może taki stan rzeczy wynika z tego, że najczęściej nie opowiadają one o przemocy domowej. Można wskazać tu na kilka przyczyn:
• Małe dzieci nie potrafią opowiedzieć o tym, czego doświadczyły w sposób komunikatywny dla dorosłych. Ograniczony zasób słów, brak znajomości pojęć związanych z takimi słowami, jak np.: „czas" (np. wczoraj, tydzień temu, w poprzednią sobotę itd.), „pory roku" (np. to było na wiosnę), „zachowanie sprawcy" (np. bił mnie, poniżała mnie), „wygląd sprawcy" (np. był nietrzeźwy, była nerwowa) utrudnia porozumienie się. Dzieci używają swoich określeń do opisu rzeczywistości, co może w istotny sposób utrudniać zrozumienie tego przez pracownika przedszkola, osobę dorosłą.
• Dzieci w wieku przedszkolnym często nie mają poczucia, że są skrzywdzone. Zachowania sprawcy traktują jak coś naturalnego, coś, co nie wymaga w odczuciu dziecka rozmawiania o tym z innymi osobami.
• Podobnie jak starsze dzieci, przedszkolaki, które doświadczają przemocy domowej, mogą bać się sprawcy, i z tego powodu nie mówić o tym nikomu.
• Każde dziecko ma konkretne potrzeby wynikające z doznawania przemocy. Dotyczą one bezpieczeństwa i ochrony przed sprawcą. Dzieci w wieku przedszkolnym mogą nie rozpoznawać tych potrzeb. Stanowi to barierę w szukaniu pomocy u osób dorosłych i może uzasadniać fakt, że przedszkolaki nie mówią o doznawanej przemocy.

Powyższa charakterystyka wskazuje na to, że małe dziecko może nie mówić samo z siebie o tym, że doznaje przemocy. Otoczenie, w tym szczególnie pracownicy przedszkoli i żłobków, może obserwować objawy krzywdzenia dziecka, czyli wszystko to, co zostało wcześniej opisane. Wydaje się to bardzo ważne, aby rozumieć, dlaczego dziecko, u którego występują symptomy krzywdzenia, nie mówi o swojej sytuacji. W każdym przypadku podejrzenia stosowania przemocy wobec małego dziecka pracownicy powinni podjąć dodatkowe działania zmierzające do uprawdopodobnienia tej sytuacji.

Kontakt z rodzicami dziecka
Według Kevina Browne'a małe dzieci są szczególnie narażone na doświadczanie przemocy. Pracownicy przedszkoli nie zawsze identyfikują problem przemocy wśród swoich podopiecznych. Zapytani o to, czy zetknęli się z dzieckiem krzywdzonym w pracy, często odpowiadają, że nie. Być może taki stan rzeczy wynika z tego, że najczęściej nie opowiadają one o przemocy domowej. Można wskazać tu na kilka przyczyn:
• Małe dzieci nie potrafią opowiedzieć o tym, czego doświadczyły w sposób komunikatywny dla dorosłych. Ograniczony zasób słów, brak znajomości pojęć związanych z takimi słowami, jak np.: „czas" (np. wczoraj, tydzień temu, w poprzednią sobotę itd.), „pory roku" (np. to było na wiosnę), „zachowanie sprawcy" (np. bił mnie, poniżała mnie), „wygląd sprawcy" (np. był nietrzeźwy, była nerwowa) utrudnia porozumienie się. Dzieci używają swoich określeń do opisu rzeczywistości, co może w istotny sposób utrudniać zrozumienie tego przez pracownika przedszkola, osobę dorosłą.
• Dzieci w wieku przedszkolnym często nie mają poczucia, że są skrzywdzone. Zachowania sprawcy traktują jak coś naturalnego, coś, co nie wymaga w odczuciu dziecka rozmawiania o tym z innymi osobami.
• Podobnie jak starsze dzieci, przedszkolaki, które doświadczają przemocy domowej, mogą bać się sprawcy, i z tego powodu nie mówić o tym nikomu.
• Każde dziecko ma konkretne potrzeby wynikające z doznawania przemocy. Dotyczą one bezpieczeństwa i ochrony przed sprawcą. Dzieci w wieku przedszkolnym mogą nie rozpoznawać tych potrzeb. Stanowi to barierę w szukaniu pomocy u osób dorosłych i może uzasadniać fakt, że przedszkolaki nie mówią o doznawanej przemocy.

Powyższa charakterystyka wskazuje na to, że małe dziecko może nie mówić samo z siebie o tym, że doznaje przemocy. Otoczenie, w tym szczególnie pracownicy przedszkoli i żłobków, może obserwować objawy krzywdzenia dziecka, czyli wszystko to, co zostało wcześniej opisane. Wydaje się to bardzo ważne, aby rozumieć, dlaczego dziecko, u którego występują symptomy krzywdzenia, nie mówi o swojej sytuacji. W każdym przypadku podejrzenia stosowania przemocy wobec małego dziecka pracownicy powinni podjąć dodatkowe działania zmierzające do uprawdopodobnienia tej sytuacji.
Informacje uprawdopodobniające podejrzenie występowania przemocy wobec małego dziecka

W sytuacji wystąpienia symptomów wskazujących na to, że dziecko może doświadczaćprzemocy w rodzinie wskazane jest zebranie różnych informacji, które pomogą uprawdopodobnić to podejrzenie. Dotyczą one dwóch obszarów:
− zdrowia i rozwoju dziecka (m.in. ogólny stan zdrowia, medyczna opieka specjalistyczna, historia hospitalizacji, informacje o wypadkach, urazach fizycznych, dane z chwili urodzenia
– długość, waga, ilość punktów w skali Apgar, historia szczepień obowiązkowych),
− sytuacji rodzinnej dziecka (m.in. uzależnienia, informacje o przypadkach stosowania przemocy domowej w przeszłości, historia spraw sądowych dotyczących opieki nad dziećmi, sytuacja opiekuńczo-wychowawcza w rodzinie, sytuacja socjalno-bytowa rodziny).

W zależności od struktury przedszkola informacje wymienione powyżej, lub ich część, mogą znajdować się w posiadaniu personelu (dyrektora lub kierownika, pielęgniarki, psychologa). Dodatkowym źródłem wiedzy o dziecku i jego rodzinie może być ośrodek pomocy społecznej. Można zwrócić się tam z prośbą o udzielenie informacji, czy rodzina danego dziecka jest objęta działaniami tej instytucji. Kolejnym źródłem wiedzy są sami rodzice, a w szczególności jedno z nich, które wydaje się zaangażowane w sprawy dziecka. Można poprosić rodzica/rodziców na spotkanie, aby zapytać, jaka jest sytuacja rodzinna dziecka, jak rodzina sobie radzi, czy ma jakieś trudności itd.

Obserwacja
Jeśli istnieje podejrzenie krzywdzenia, pracownicy przedszkola powinni objąć obserwacją dane dziecko w celu poszerzenia wiedzy istotnej z punktu widzenia jego funkcjonowania. Obserwacja ta zawiera w szczególności zachowania dziecka w odniesieniu zarówno do rówieśników, jak i osób dorosłych, jego emocji oraz zakres wszelkich zmian zarówno w wyglądzie, zachowaniu, jak i emocjach przeżywanych na terenie placówki. Inną kategorią obserwacji jest sfera motywacji rodziców do współpracy z przedszkolem na rzecz spraw dotyczących dziecka. Rodzice, którzy stosują przemoc wobec swoich dzieci, często są też niechętni, czasem nerwowo nastawieni do przedszkola i jego personelu.

Dylematy i trudności
Pracownicy przedszkoli borykają się z wieloma trudnościami i znakami zapytania dotyczącymi przemocy w rodzinie. Podczas szkoleń mówią najczęściej o następujących sytuacjach problemowych:
a. Brak dowodów na wystąpienie przemocy wobec dziecka. Jest to typowa rzeczywistość w odniesieniu do przemocy w rodzinie. Krzywdzenie zwykle odbywa się w zaciszu domowym, bez świadków. Pracownicy przedszkola najczęściej mają do czynienia z sytuacją, że funkcjonowanie dziecka wskazuje na to, iż może ono doświadczać lub być świadkiem przemocy, ale nie ma na to dowodów. W takiej sytuacji można jedynie skupić się na ustaleniu, wspólnie z innymi osobami pracującymi w placówce, optymalnego planu pomocy dziecku i jego rodzinie, którego nadrzędnym celem jest zapewnienie dziecku bezpieczeństwa.
b. Brak pewności, czy doszło do przemocy wobec dziecka. Każdy człowiek wolałby mieć w różnych sprawach pewność. Łatwiej wtedy działać. Dotyczy to także upewnienia się co do ewentualnego występowania przemocy w danej rodzinie. Jednakże, ze względu na przepisy prawne, w tej kwestii może wypowiadać się sąd. Celem pracy profesjonalistów zajmujących się pracą z dziećmi, w tym także pracowników przedszkoli, jest zapewnienie im bezpieczeństwa i prawidłowych warunków rozwoju, nie zaś dowodzenie tego, czy do przemocy doszło, czy też nie. Objawy opisane wcześniej, które obserwujemy u dziecka, zawsze wymagają sprawdzenia, jakie jest ich źródło. Może nim być przemoc w rodzinie albo inne nieprawidłowości, takie jak: problemy zdrowotne dziecka, problemy wychowawcze rodziców, choroba w rodzinie itd.
c. Rodzice nie chcą współpracować z przedszkolem.
Zdarza się, że personel placówki wkłada wiele wysiłku, aby pomóc dziecku krzywdzonemu. Stara się proponować rodzicom różne formy wsparcia. Chce zainteresować ich problemami dziecka, które widzi podczas zajęć w przedszkolu. Nie wszyscy rodzice korzystają z tej szansy. Jeżeli zachodzi podejrzenie, że dziecko doznaje przemocy, a rodzice nie chcą współpracować z przedszkolem w celu wyjaśnienia tej sytuacji, często nie pozostaje nic innego, jak zainteresowanie sytuacją dziecka odpowiednich instytucji, np. ośrodka pomocy społecznej, sądu rodzinnego lub też uruchomienie procedury „Niebieskie Karty".

Procedura ochrony dzieci przed przemocą
Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie jest zadaniem trudnym i niewdzięcznym. Ogrom niepewności, bezradności pracowników, którzy chcą pomóc dziecku krzywdzonemu, może powodować niechęć do zajmowania się tego typu sprawami. Jednak, zgodnie z art. 304 § 2 Kodeksu postępowania karnego, instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swoją działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję. W związku z tym istnieje konieczność przygotowania się placówki oświatowej do reagowania w sprawach podejrzenia stosowania przemocy wobec dzieci. Chodzi tu o wypracowanie wewnętrznej procedury, która spowoduje, że każdy pracownik z osobna i cały personel razem będą wiedzieli, jakie konkretne działania należy po kolei podjąć, kto to zrobi i w jakim czasie. Zespół placówki powinien zostać zapoznany z procedurą i przygotowany do adekwatnego reagowania w jej ramach na terenie przedszkola. Każdy pracownik ma do wykonania konkretne zadania, które wymagają koordynacji i wspólnych, zespołowych ustaleń. Wydaje się to ważne również ze względu na ustawę o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, która wymienia m.in. pracowników oświaty jako realizatorów procedury „Niebieskie Karty". Nakłada ona konieczność współpracy z innymi służbami w celu zdiagnozowania i zatrzymania przemocy domowej oraz monitorowania bezpieczeństwa dziecka w danej rodzinie.

Szkolenia
Zagadnienia związane z rozpoznawaniem i reagowaniem w przypadkach przemocy wobec małych dzieci powinny być znane wszystkim pracownikom przedszkola. Każda osoba, która ma kontakt zawodowy z dzieckiem w placówce, jest ważnym ogniwem w obszarze działania na rzecz ochrony przed przemocą domową. Dyrektor lub kierownik, pielęgniarka, psycholog – to osoby, które mają możliwość kontaktowania się z rodzicami. Często mają dość dużą wiedzę na temat rozwoju dziecka i jego sytuacji rodzinnej. Opiekunowie to osoby, które spędzają z nim najwięcej czasu, co w naturalny sposób umożliwia obserwację przedszkolaka i bezpośredni z nim kontakt. Pracownicy przedszkola mają do wypełnienia zadanie ochrony małych dzieci przed przemocą domową. W świetle obowiązujących przepisów prawnych wydaje się zasadne systematyczne szkolenie pracowników w zakresie zadań stojących przed placówkami edukacyjnymi, jakimi są przedszkola, w sprawie pomocy dzieciom i rodzinom dotkniętym problemem przemocy.

Renata Kałucka
Psycholog, psychoterapeuta zajmujący się pomocą dzieciom i osobom dorosłym dotkniętym przemocą domową, superwizor w sprawach ochrony dzieci przed przemocą w rodzinie

Bibliografia
Przetacznik-Gierowska M., Tyszkowa M., Psychologia rozwoju człowieka. Zagadnienia ogólne, PWN, Warszawa 2000.
Browne K.D., Hamilton-Giachritsis C., Zapobieganie krzywdzeniu i zaniedbywaniu dzieci: podejście oparte na ocenie poziomu ryzyka, „Dziecko Krzywdzone" nr 2/2007.

Świat Problemów kwiecień 2014

http://www.swiatproblemow.pl/grafika/winieta.jpg